Aristoteles'in Metafiziği

Aristoteles'in Metafiziği

Aristo’ya göre herhangi bir şeyin anlamı, onun en aşikâr olan gündelik anlamıdır.
Mepa Haber Merkezi
Aristo’ya göre herhangi bir şeyin anlamı, onun en aşikâr olan gündelik anlamıdır. Buna karşın, Platon ile olan ilişkisi, kendisi üzerinde kalıcı bir etki yapmıştır. Kendi sıradan merakları ile Platon’un matematiksel ve neredeyse mistik merakları arasındaki fark, Aristo’yu Platon’un gündeme getirdiği pek çok problemi yeniden incelemeye sevkeder. Bu temel problemlerle ilgili mütalaayı Aristo’nun el yazmalarından çekip çıkarmak mümkün değildir. Siz değerli Mepanews okuyucularımızın ilgisine sunduğumuz aşağıdaki belge, Aristo’nun kendisini temel sorunlara verme nedenlerine ışık tutmaktadır. 

Metafizik*

Aristo

    
Bütün insanlar, doğal olarak bilmek isterler. Duyularımızdan aldığımız zevk, bunun bir kanıtıdır. Çünkü onlar, özellikle de diğerlerinden (tüm diğer duyulardan) fazla olarak görme duyusu, faydaları dışında bizzat kendileri bakımından da bize zevk verirler. Çünkü sadece eylemle ilgili olarak değil, herhangi bir eylemde bulunmayı düşünmediğimizde de görmeyi, genel olarak, bütün diğer her şeye tercih ederiz. Bunun nedeni, görmenin, bütün diğer duyularımız içinde bize en fazla bilgi kazandırması ve şeyler arasındaki birçok farkı göstermesidir. (1) 
    
Hayvanlar (2) doğaları gereği, duyum yetisine sahiptir. Ancak o, bazılarında hafızayı meydana getirdiği halde, diğerlerinde meydana getirmez. Bundan dolayı bu birinciler, hatırlama yeteneğine sahip olmayan sonunculardan daha zeki ve öğrenmeye daha yeteneklidirler. Arılar ve benzeri türden bütün diğer hayvanlar gibi sesleri işitme yetisine sahip olmayan varlıklar, öğrenme yeteneğine sahip olmaksızın zekidirler. Hafızanın yanında işitme yetisine de sahip olan hayvanlar ise, öğrenme yeteneğine de sahiptirler.
    
Ne olursa olsun, insanın dışındaki hayvanlar sadece imgeler ve hatıralara sahip olarak yaşar. Onların deneysel bilgiden çok az bir pay almalarına karşılık, insan cinsi sanat ve akıl yürütmeye (3) kadar yükselir. İnsanlarda deney hafızadan çıkar. Çünkü aynı şeye ilişkin birkaç hatıra, sonunda tek bir deney meydana getirir. Ve deney, sanat ve bilimle hemen hemen aynı yapıda bir şey gibi görünmektedir. Ancak arada şu ufak fark vardır ki insanlar, bilim ve sanata deney aracılığıyla ulaşır. Çünkü Polos’un haklı olarak dediği gibi, “deney, sanatı; deneysizlik ise rastlantıyı yaratmıştır.” Şimdi deneyle kazanılmış bir dizi kavramdan bir nesneler sınıfına ilişkin tümel bir yargı (4) oluşturulduğunda sanat ortaya çıkar. Çünkü filanca ilacın filanca hastalığa yakalanmış Kallias’a, sonra Sokrat’a ve diğer birçoklarına iyi geldiğine ilişkin bir yargının oluşturulması işi deneyim anına aittir. Buna karşılık onun bu hastalığa yakalanmış olan, belli bir yapıya sahip bulunan, belli bir sınıfın içine giren tüm insanlara, örneğin flegmatiklere (5), bilyölere veya fiyevrölere (6) iyi geldiğine ilişkin bir yargının oluşturulması işi sanatın altına giren bir konudur.
    
Pratikle ilgili olarak deney, hiçbir bakımdan, sanattan daha aşağı bir şey olarak görünmemektedir. Hatta deney sahibi insanların, deney olmaksızın kavrama sahip olan insanlardan daha fazla başarıya eriştiklerini görürürüz. Bunun nedeni deneyin bireysel olanın, sanatın ise tümel olanın bilgisi olmasıdır. Her türlü eylem ve meydana getirme ise bireysel olanı konu alır. Çünkü tedavi eden hekimin iyileştirdiği, ilineksel olarak alınması dışında, “insan” değil, Kallias veya Sokrat’tır veya ilineksel olarak bir insan olma durumunda bulunan (7) diğer herhangi bir benzeri ad taşıyan kişidir. O halde deney olmaksızın kavrama sahip olan ve tümeli bilen, ancak onda içerilmiş bulunan bireyseli bilmeyen (8)  bir insan, sık sık tedavi yanlışları yapacaktır. Çünkü, tedavi edilmesi gereken bireydir. Bununla birlikte bilgi ve anlama yetisinin deneyden çok sanata ait olduğunu düşünür ve sanat erbabının, deney sahibi kişilerden daha bilge olduğunu kabul ederiz (ki bu Bilgelik’in her türlü durumda daha ziyade bilgiye bağlı olduğunu gösterir). Bunun nedeni, bu birincilerin nedeni bilmeleri, diğerlerinin bilmemeleridir. Çünkü deney sahibi insanların bir şeyin olduğunu bilip neden olduğunu bilmemelerine karşılık, diğerleri “niçin” ve “neden”i bilirler. Yine bundan dolayı her meslekte ustalara, basit işçilerden daha fazla değer verir ve onların basit işçilerden daha bilgili, daha bilge olduklarını düşünürüz. Çünkü onlar yapılan şeylerin nedenlerini bilirler. İşçiler, ateşin yakmasında olduğu gibi, bir işi iyi yapan, ancak ne yaptığını bilmeksizin onu yapan cansız varlıklara benzerler. Yalnız cansız şeylerin işlevlerinden her birini doğal bir eğilimle yerine getirmelerine karşılık, işçiler işlerini alışkanlıkla yaparlar. O halde ustaları gözümüzde daha bilge kılan şey, iş yapabilme yetenekleri değildir; kavrama sahip olmaları ve nedenlerini bilmeleridir.
    
Ve genel olarak bilen insanı bilmeyen insandan ayırt eden şey, birincinin öğretebilme yeteneğidir. Sanatın, deneyden daha gerçek bilgi olduğuna inanmamızın nedeni de budur. Çünkü sanatkârlar öğretebilir; ama deney sahibi insanlar öğretemez.

Sonra (9), bireysel şeylere ilgili olarak bize en güvenilir bilgileri verdikleri halde duyularımızdan hiçbirine bilgelik olarak bakmayız. Çünkü onlar bize hiçbir şeyin nedenini, örneğin ateşin neden sıcak olduğunu söylemez; sadece onun sıcak olduğunu söylerler.

---

* Aristo, Metafizik, Çeviri: Prof. Dr. Ahmet Arslan, Sosyal Yayınlar 1996.
(1) Örneğin, siyah ile beyaz arasında bulunan ve sıcak ile soğuk, kuru ile yaş arasında yer alan aracılardan daha fazla sayıdaki renkleri gösterir.
(2) Aristo: "Arı vb. gibi ses duymayan hayvanlar zekâya sahip oldukları halde öğrenemezler. Oysa hem duyabilen hem de hafızası olan hayvan öğrenebilir."
(3) Burada özel olarak belirlenmesi uygun olan üç önemli kavram vardır: Deney (empeiria), Sanat (tekhne) ve Akıl yürütme (logismos). Aristo'nun "sanat"tan kastı, güzel sanatlar, şiir vb. değil insanoğlunun bir amaca dönük olarak bilerek inşa ettiği ve değerli bulunan şeylerdir.
(4) Hypolepsis, bir genellik, evrensellik karakteri gösteren inanç, yargı, kanı'dır; o çıkarsamacı aklın (dianoia) eylemidir.
(5) Balgamlı. Aynı zamanda ağırkanlılık, heyecansızlık.
(6) Vereme bağlı kronik iltihaplı hastalık.
(7) Aristo "insan"ın nasıl Kallias'ın bir ilineği olduğunu söyleyebilir? Ross'a göre, symbebekos sözcüğü burada, hekimin iyileştirdiğinin doğrudan doğruya insan olmayıp Kallias olduğunu, Kallias'ın bir insan olduğundan ötürü dolaylı olarak "insan" olduğunu belirtmek için kullanılmaktadır. 
(8) Herhangi bir özel, bireysel duruma uygulanması bilinmeksizin logos bilinebilir.
(9) Nedenle bilmenin başka her türlü bilmeden üstün olmasının diğer bir nedeni: Kendi alanlarında doğru olabilmelerine rağmen duyumlar, nedenleri bilmediklerinden, bilim adını alma hakkına sahip değildirler. 


dusuncetarihi.com'dan iktibas edilmiştir.